Światowy ruch na rzecz praw dziecka pojawił się na początku XX wieku. W Polsce ich prekursorem i obrońcą był Janusz Korczak. Wyznawał zasadę, że „Nie ma dziecka, jest człowiek”, i zgodnie z nią stworzył nowoczesną pedagogikę uznającą dziecko za pełnoprawną istotę, której tak samo jak dorosłemu należy się szacunek. Dzieciństwo uważał za najważniejszy etap życia. Twierdził, że jeśli jest radosne, dziecko wyrasta na szczęśliwego dorosłego. Swoje nowatorskie zasady wychowawcze Korczak stosował w praktyce, prowadząc Dom Sierot przy ulicy Krochmalnej w Warszawie. Zbudował dziecięcą wspólnotę opartą nie na autorytecie lecz partnerstwie.  

Dziś zasady stworzone przez Janusza Korczaka i jemu podobnych pedagogów są stosowane zarówno z Polsce, jak i w większości krajów na świecie. Prawa dzieci zostały spisane i podlegają ochronie. Składają się na Konwencję o prawach dziecka przyjętą 20 listopada 1989 roku przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych. Polska jest jednym z prawie dwustu państw, które ją podpisały. Na straży zawartych w konwencji praw stoi Rzecznik Praw Dziecka. Nie znaczy to, że w codziennym życiu są one bezwzględnie przestrzegane. Zdarzają się przypadki łamania praw dziecka, co często jest wynikiem ich nieznajomości, zarówno przez dzieci, jak i dorosłych. Ich poznaniu mogą służyć książki, które poniżej prezentujemy. Wśród nich nie mogło zabraknąć tekstów poświęconych największemu obrońcy praw dziecka, Januszowi Korczakowi. 

 

Literatura piękna

Beata Ostrowicka, Jest taka historia. Opowieść o Januszu Korczaku, ilustr. Jola Richter-Magnuszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2016

jest taka historiaBabcia Frania opowiada wnukowi o swoim życiu. Jako dziewczynka mieszkała w sierocińcu. Nie była tam szczęśliwa, często chodziła brudna i głodna, bała się wychowawców. Pewnego dnia wraz z innymi dziećmi trafiła do Domu Sierot przy Krochmalnej 92. Przed głównym wejściem witał je Pandoktor, czyli Janusz Korczak. W Domu Sierot nikt nie bił, nie krzyczał, było czysto, a wychowankowie nie chodzili głodni. To zasługa Panadoktora, który „miał inne podejście do dzieci niż większość pozostałych dorosłych. Dla nich dzieci były… mniej ważne niż dorośli. A Pandoktor traktował je tak, jak dorosłych. Z szacunkiem. Mówił, że nie ma dzieci, tylko są ludzie”.

W Domu Sierot wszystkie dzieci pracują, mają swoje obowiązki, opiekują się młodszymi. To uczy je samodzielności i odpowiedzialności. Za wykonywanie obowiązków są nagrody: wizyty w kinie, iluzjonie, cyrku albo Pocztówki Pamiątkowe z pochwałą Padadoktora. Jest też skrzynka, do której dzieci wrzucają listy z prośbami, skargami czy przeprosinami. Dzieci w Domu Sierot bawią się, ale i… biją. Pandoktor pozwala na to, byle wpisały bójkę do zeszytu, biły się uczciwie, a po walce podały sobie dłonie. W Domu Sierot powstaje „Mały Przegląd”, gazetka dla najmłodszych pisana przez dzieci z całej Polski. Wychowankowie Domu Sierot mają też swój Sejm, który zatwierdza panujące tam prawa i wyznacza niezwykłe święte, np. Dzień Brudasa. W wieku czternastu, piętnastu lat dzieci opuszczają sierociniec. Frania z koleżanką przenoszą się na wieś. Dorastają, zakładają rodziny. Frania wciąż śledzi poczynania Panadoktora, czyta artykuły o nim, słucha audycji radiowych. Wybucha II wojna światowa. Powstaje getto, do którego przenoszą się dzieci z Domu Sierot. W sierpniu 1942 roku Janusz Korczak i jego wychowankowie trafiają do obozu zagłady w Treblince.


Iwona Chmielewska, Pamiętnik Blumki, Media Rodzina, Poznań 2011

pamiętnik BlumkiKsiążka pokazuje codzienne życie dzieci z Domu Sierot i metody wychowawcze Janusza Korczaka. Blumka, jedna z jego wychowanek, pisze pamiętnik. Niekiedy wkleja zdjęcia. Na jednym z nich jest Pan Doktor i dwanaścioro dzieci: dziewczynek i chłopców, małych i dużych, grzecznych i rozrabiaków, pracowitych i leniwych. Pan Doktor nie robi między nimi różnicy. Wszystkie kocha i szanuje. Uczy też szacunku dla innych ludzi i zwierząt. Uważa, że dzieci są tak samo ważne jak dorośli, bo „mały nie znaczy gorszy czy głupszy”. Dzieci mają prawo do swoich tajemnic, marzeń i własnej wiary. Dziewczynki i chłopcy mają równe prawa i obowiązki. Wychowankowie Domu Sierot pracują, ale mają też prawo do odpoczynku i zabawy. Dzieci uczą się sprawiedliwości: za przewinienie dziecko – ale również wychowawca – staje przed dziecięcym sądem i podlega karze. Jednak zdaniem Pana Doktora w procesie wychowania ważniejsze od kar są nagrody.


Malala Yousafzai, Malała i jej czarodziejski ołówek, ilustr. Kerascoët, Wydawnictwo Tekturka, Lublin 2018

malala i jej czarodziejskiMalala marzy o czarodziejskim ołówku, który pomógłby jej zmieniać świat, by stał się lepszy. Pewnego razu na wysypisku dostrzega dziewczynkę i inne dzieci grzebiące w śmieciach. Nigdy nie widziała ich w szkole, bo w niektórych domach dzieci się nie uczą. Muszą pracować, by zapewnić byt rodzinie. Ona sama chodzi do szkoły i jest jedną z najlepszych uczennic w klasie. W kraju, w którym mieszka Mamala, pojawiają się uzbrojeni mężczyźni. Odmawiają dziewczynkom prawa do nauki. Wiele z nich ze strachu rezygnuje z edukacji. Mamala postanawia opowiedzieć światu o sytuacji tych dziewczynek. Zaczyna pisać przemowy, podróżować, rozmawiać z zagranicznymi dziennikarzami. Jej głos staje się czarodziejskim ołówkiem dzięki któremu może zmienić świat.


Renata Piątkowska, Która to Malała?, ilustr. Maciej Szymanowicz, seria Wojny Dorosłych – Historie Dzieci, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2015

która to malalaDziewiątego października 2012 roku w pełnym uczennic szkolnym busie rozlegają się strzały. Mężczyzna strzela do piętnastoletniej Malali Yousafzai i trafia ją w czoło. Zamachowiec jest talibem. Malała zostaje ciężko ranna. Leczy się w Wielkiej Brytanii. Pod szpitalem w Birmingham roi się od dziennikarzy. Rówieśnicy dziewczyny komentują wydarzenia w internecie. Z nich dowiadujemy się, że talibowie wydali na nią wyrok, gdyż Malała publicznie krytykowała ich rządy w Pakistanie, pisała o nich w blogu, nie zasłaniała twarzy chustą i domagała się prawa dziewcząt do nauki. W walce z talibami Malalę wspierał ojciec, który powtarzał: „Jesteś dzieckiem i masz prawo mówić”. Stan Malali poprawia się. Do szpitala,  w którym leży, przychodzą słodycze, zabawki oraz setki listów i kartek ze słowami wsparcia. Najcenniejszą przesyłką są jedwabne szale od dzieci premier Benazir Butto zabitej w zamachu terrorystycznym. Malalę popierają nie tylko zwykli ludzie, ale też piosenkarze, aktorzy i politycy. Zamach talibów przynosi odwrotny skutek – o Malali i jej walce o prawo do nauki dowiaduje się cały świat. Rodzina Mamali zostaje w Wielkiej Brytanii. Dziewczyna nie może przyzwyczaić się do nowego miejsca. Przez Skype’a rozmawia z dawnymi koleżankami z o różnicach w wyglądzie i stylu życia kobiet w Pakistanie i Wielkiej Brytanii. W lipcu 2013 roku Malala przemawia na zgromadzeniu ONZ. Mówi o prawie dzieci do wykształcenia, które zapewni im wolność i niezależność. W następnym roku otrzymuje Pokojową Nagrodę Nobla.


Grzegorz Kasdepke, Mam prawo? Czyli nieomal wszystko, co powinniście wiedzieć o prawach dziecka, a nie macie kogo zapytać!, ilustr. Tomasz Kozłowski, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2017

„– O prawach dziecka można mówić z powagą… – pani Ela spojrzała na pana z kuratorium – …lub na wesoło – i przeniosła wzrok na Kamila. – My wolimy mówić na wesoło. Ale śmiejąc się, nie zapominajmy, że rzecz dotyczy czegoś bardzo ważnego – życia dziecka”. Pani Ela organizuje szkolny teatrzyk kukiełkowy Konewka. Tematem przedstawienia mają być prawa dziecka (patronem szkoły jest Janusz Korczak). Perypetie teatrzyku, a także przygody szkolne dziecięcych aktorów i towarzyszących im dorosłych są pretekstem do pokazania – w dowcipnej formie – dwunastu praw przysługujących dzieciom. Niektóre prawa uczniowie przyjmują bez zastrzeżeń, inne sprytnie wykorzystują do swoich celów, a jedno – prawo do nauki – nie wzbudza ich entuzjazmu.


Marcie Aboff, Nie lubię łaskotek!, ilustr. Ewa Poklewska-Koziełło, „Bezpieczne dziecko”, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2004

Książka o niechcianym dotyku. Krzyś lubi swojego wujka, ale nie chce, żeby wujek go łaskotał. Jego dotyk sprawia chłopcu przykrość, powoduje, że czuje się zakłopotany. Mówi wujkowi, by zaprzestał łaskotek, ale ten nie reaguje. Krzyś wymyśla więc wymówki, żeby się z nim nie spotykać. W końcu o swoim kłopocie rozmawia z mamą, która pomaga mu w rozwiązaniu problemu. Książka zawiera wskazówki dla rodziców.


Gilles Tibo, Zaü, Dziewczynka, która przestała się uśmiechać, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2004

Książka o molestowaniu seksualnym. Ewa ma tajemnicę, której nie może nikomu zdradzić, bo jeśli to zrobi, mama przestanie ją kochać, a ona trafi do więzienia. Tak Ewie powiedział pan – przyjaciel mamy – który nocą zakrada się do jej pokoju. Tajemnica dławi dziewczynkę, nie pozwala jej się bawić, uśmiechać, słuchać muzyki ani czytać książek. Ewa cały czas się boi, unika innych dzieci, ma coraz gorsze oceny w szkole. By uporać się z emocjami, biega i rysuje biegnące dziewczynki – przed kimś uciekają. Jej rysunki zwracają uwagę nauczycielki, która przychodzi Ewie z pomocą.

Książki z pogranicza literatury pięknej i poradnika

Grzegorz Kasdepke, Kuba i Buba w szpitalu, czyli o prawach dziecka-pacjenta prawie wszystko!, ilustr. Ewa Poklewska-Koziełło, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2015

Kuba trafia do szpitala, a razem z nim cała rodzina – siostra Buba, mama, tata, babcia i przyszywany dziadek, pan Waldemar. Dzięki ich przygodom mali czytelnicy zdobędą wiedzę o pobycie w szpitalu, o tym, co wolno, a czego nie wolno w nim robić, o zadaniach personelu medycznego, salach, w których leżą pacjenci, medycznej aparaturze, badaniach i zabiegach. Dowiadują się, do kogo mogą zwrócić się o pomoc w razie choroby swojej lub kogoś bliskiego, poznają też przysługujące im prawa. Autor podaje numery telefonów, na które może zadzwonić dziecko potrzebujące pomocy. Każdy rozdział kończy „Zabawa”, czyli różnego rodzaju łamigłówki w sam raz dla dzieci przebywających w szpitalu.  

Książka powstała z inicjatywy Rzecznika Praw Dziecka i Rzecznika Praw Pacjenta.

Joanna Olech, Edgar Bąk, Mam prawo i nie zawaham się go użyć!, Wydawnictwo Wytwórnia, Warszawa 2014

Książka składa się z dziewięciu opowiadań ilustrujących prawa przysługujące dzieciom do dobrego traktowania i godziwych warunków życia, swobodnej wypowiedzi, szacunku, własnych sekretów, nauki i rozwijania swoich talentów, równego traktowania bez względu na płeć, kolor skóry czy poziom sprawności umysłowej lub fizycznej, opieki obojga rodziców, do porażki. Nikt nie ma prawa krzywdzić dziecka ani dotykać go w sposób przez nie niechciany. Znawczynią tych praw jest, przeniesiony we współczesne czasy, Czerwony Kapturek  – odważna, rezolutna dziewczynka, która nie waha się z tych praw skorzystać w obronie własnej lub innych bajkowych postaci. Wyjaśnia, jak powinno zachować się dziecko w relacjach z dorosłymi lub innymi dziećmi, zwłaszcza w niebezpiecznych lub nieprzyjemnych sytuacjach.

Książka została wydana pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka w 25. rocznicę uchwalenia konwencji o prawach dziecka.


12 ważnych praw. Polscy autorzy o prawach dzieci. Wydawnictwo Publicat, Poznań 2015

Dwunastu polskich autorów napisało dwanaście obszernych, często żartobliwych, chociaż trafiają się i smutne, opowiadań poświęconych prawom dziecka. Bohaterami opowiadań są dzieci: przedszkolaki, uczniowie, siostry, bracia, dzieci szczęśliwe i krzywdzone w domu, sieroty wychowywane przez dziadków, dzieci samotnych matek i adoptowane, zdrowe i chore, biedne, bogate, utalentowane, pracujące – słowem, dzieci w różnych życiowych sytuacjach. Ich przygody pozwalają zrozumieć, czym jest prawo do równouprawnienia, utrzymania kontaktu z rodzicami, wyrażania swoich poglądów, opinii i emocji, prawo do prywatności, informacji, życia bez przemocy, adopcji, opieki lekarskiej, właściwych warunków i godnego życia, nauki, odpoczynku i ochrony przed wyzyskiem. Prawa łączą się z obowiązkami i koniecznością przestrzegania reguł, a ich znajomość ułatwia kontakty z ludźmi.


Anna Czerwińska-Rydel, Renata Piątkowska, Moje prawa ważna sprawa, ilustr. Katarzyna Kołodziej, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2014

Zbiór szesnastu opowiadań traktujących o prawach dziecka. Każde rozpoczyna się przywołaniem jednego z artykułów Konwencji o prawach dziecka. Jego wyjaśnieniu służy krótkie opowiadanie przedstawiające sytuacje znane małym czytelnikom z codziennego życia, jak również te, które dotyczą dzieci z innych stron świata (zakaz posiadania więcej niż jednego dziecka w Chinach, praca dzieci w krajach Trzeciego Świata, analfabetyzm dzieci w Afryce). Tematami kilku opowiadań są prawa dzieci niepełnosprawnych, adoptowanych, wykorzystywanych seksualnie, małoletnich ofiar przemocy domowej, a także prawa dzieci w razie wybuchu wojny. Znajomość praw i umiejętność korzystania z nich może przydać się dziecku wszędzie: w domu, w szkole, na wakacjach, na placu zabaw, w bibliotece, pociągu  czy w sądzie (dziecko jako świadek), uczy też poszanowania praw innych ludzi.

Książka wydana pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka w 25. rocznicę uchwalenia Konwencji o prawach dziecka. 

Poradniki

Pernilla Stalfelt, Twoje prawa ważna sprawa, Wydawnictwo Czarna Owieczka, Warszawa 2011

Książka obrazkowa, z elementami komiksowymi, omawiająca prawa przysługujące dzieciom. Prawa te dotyczą różnych sfer życia: rodziny, kultury, nauki, zdrowia, rozrywki czy wiary.   Książkę kończy skrócona wersja Konwencji o prawach dziecka.


Borbála Pocz, Dóra Csányi, Masz prawo, ilustr. Tibor Kárpáti, Wydawnictwo Namas, Poznań 2011  

Książka jest uproszczoną wersją Konwencji i prawach osób niepełnosprawnych, która ma „zapewnić niepełnosprawnym dzieciom jako członkom społeczności wszystko to co jest potrzebne dla ich bezpieczeństwa, zdrowia, rozwoju i nauki”. Wyjaśnia, co to jest konwencja, jaki jest jej cel, co to znaczy „mieć prawo”, dlaczego prawa są ważne i kto czuwa nad przestrzeganiem praw zawartych w konwencji. Tłumaczy, czym jest niepełnosprawność.   Wymienia prawa osób niepełnosprawnych i krótko je omawia.